Έχουμε τρεις διαφορετικές εκδοχές για πως προέκυψε αυτή η έκφραση, μένοντας τελικά στην καθημερινότητα μας:
- Στις αρχές του 20ου αιώνα κάθε αθηναϊκό μαγαζί που διέθετε φωνόγραφο με πλάκες (οι μουσικοί δίσκοι της εποχής ήταν αυτές) είχε και τον ανάλογο κόσμο. Τα μαγαζιά λοιπόν αυτά δημιούργησαν την ατάκα «πάμε στου τάδε, έχει πλάκα». Όταν αργότερα εμφανίστηκαν και οι πλανόδιοι με φωνόγραφο, οι πελάτες των μαγαζιών όπου περνούσαν τους έλεγαν να παίξουν ώσπου να σπάσει η πλάκα. Στο κέφι και το κρασί δεν ήταν λίγες οι φορές που οι γλεντζέδες αντί για ποτήρια και πιάτα, βούταγαν την πλάκα του πλανόδιου και την έσπαγαν. Κι αυτό γιατί ο ίδιος ο μαγαζάτορας φύλαγε τις άχρηστες πλάκες σε ντάνες, ακριβώς για να τις σπάνε οι πελάτες του αντί για πιάτα, όταν γλένταγαν.
Πάντως να σημειώσουμε σε αυτό το σημείο και την τοποθέτηση του συγγραφέα και λογοτέχνη Νίκου Σαραντάκου στο έγκυρο ιστολόγιο του sarantakos.wordpress.com για το θέμα “σπάω πλάκα:
Αυτή η πολυσήμαντη πλάκα δεν προέρχεται από την άλλη, την κοινή (το «επίπεδο στερεό σώμα από σκληρό υλικό», που λένε τα λεξικά), όσο κι αν κάποιοι έλεγαν ότι βγήκε από τις πλάκες του γραμμοφώνου, επειδή τάχα όποιοι έρχονταν στο τσακίρ κέφι έσπαγαν τους δίσκους («έσπαγαν πλάκα») πάνω στο γλέντι. Φαίνεται όμως πως η αληθινή προέλευση είναι πιο πεζή: πρόκειται για δάνειο από το γαλλικό blague, που σημαίνει το ίδιο. Σε κάποια παλιά κείμενα διασώζεται και ο τύπος «μπλάγκα».
2. Το “Τραγούδι του Αθανασόπουλου” του Γιακουμή Μοντανάρη, έχει το μεγαλύτερο ρεκόρ πωλήσεων για πάντα, “κατ’ αναλογίαν”. Πούλησε δηλαδή περισσότερους δίσκους, απ’ όσα γραμμόφωνα υπήρχαν τότε στην Ελλάδα για να το παίξουν. Λέγεται πως όλοι οι γαμπροί που είχαν κακές πεθερές, έστηναν γλέντι, και στο τέλος «σπάγανε το δίσκο» στα πόδια της πεθεράς! Λένε επίσης πως απ’ αυτό προέρχεται και η φράση «θα σπάσω πλάκα».
3. Τέλη του 1932 με αρχές του 1933, ο Μάρκος Βαμβακάρης γραμμοφώνησε στην ODEON τον πρώτο του δίσκο. Από τη μια πλευρά περιείχε το τραγούδι: “Το Αράπ”, ένα σόλο ζεϊμπέκικο, κι από την άλλη, το «Καραντουζένι», που έλεγε: “Έπρεπε να ‘ρχόσουνα μάγκα μες στον τεκέ μας”. Ο δίσκος έκανε τεράστια επιτυχία και πούλησε χιλιάδες κομμάτια. Τα τραγούδια του Μάρκου έγιναν πασίγνωστα. Τα επόμενα χρόνια όλοι οι δίσκοι που κυκλοφόρησε με τους Γιώργο Μπάτη, Στράτο Παγιουμτζή και Ανέστη Δελιά, δηλαδή την πρωτοποριακή κομπανία «Η Τετράς, η ξακουστή του Πειραιώς», την οποία δημιούργησαν το 1934, έγιναν ανάρπαστοι και περιζήτητοι. Τόσο πολύ που οι δίσκοι έσπαγαν από το πολύ παίξιμο. Από εκεί βγήκε και η έκφραση “σπάω πλάκα”. Δηλαδή ο δίσκος, η πλάκα όπως ονομάζονταν, φθείρονταν από τη χρήση της βελόνας και στο τέλος έσπαγε και τον πέταγαν….
Πάντως στα ΝΕΑ (Πηγή: tanea.gr) βρήκαμε μια πολύ πιο σοβαρή εκδοχή της έκφρασης:
Η φράση αυτή έχει τις ρίζες της στην παλιά Αθήνα, όταν έγινε πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους. Τότε άρχισαν να φθάνουν αρχαιοκάπηλοι που δημιούργησαν ένα δίκτυο πρακτόρων. Οι πράκτορες αυτοί ήταν κυρίως Μαλτέζοι και είχαν εγκατασταθεί γύρω από την Πύλη του Αδριανού. Για να καλύπτουν την πραγματική τους δουλειά, έφερναν με ειδικά σκάφη στον Πειραιά, μαλτεζόπλακες, που χρησίμευαν για τα κράσπεδα των δρόμων και τις μονώσεις στις ταράτσες. Κάποτε ένας από τους Μαλτέζους πράκτορες, ο Ντομένικο Τσερούνια, πιάστηκε επ’ αυτοφώρω να μεταφέρει στο καράβι του αρχαιότητες σπάνιας τέχνης, για να τις πάρει μαζί του να τις πουλήσει. Τότε μερικοί θερμόαιμοι φοιτητές που τον πήραν είδηση, ανέβηκαν στο πλοίο και τα έκαναν γυαλιά – καρφιά.
Κατέστρεψαν ακόμα κι αυτές τις μαλτεζόπλακες. Ύστερα πήραν τα αρχαία, ξαναγύρισαν στην Αθήνα, πήγαν στην Πύλη του Αδριανού κι έσπασαν όλες τις πλάκες των Μαλτέζων και τους ανάγκασαν να εγκαταλείψουν την Αθήνα. Από αυτό το επεισόδιο έμειναν μέχρι σήμερα οι φράσεις «σπάσαμε πλάκα», «σπάω πλάκα».